De rijke geschiedenis van de fiets in Afrika

Een boek over fietsen in Afrika? Veel Europeanen zullen zich daar weinig bij kunnen voorstellen. Ze kennen hoogstens de Eritese wielrenner Biniam Giray of de uitdaging om van Cairo naar Kaapstad te fietsen. Het is de enorme verdienste van het boek Cycling Cities: The African Experience de enorme en diverse geschiedenis van het fietsen op het continent aan ons te vertellen, aan de hand van studies in zeventien steden in elf landen.

Het boek onder redactie van Njogu Morgan, Ruth Oldenziel, Peter Norton en Yusuf Madugu is een vervolg op een eerder deel over Europese steden. Het hele project staat onder leiding van Ruth Oldenziel. In totaal werkten er maar liefst 31, vooral Afrikaanse auteurs aan mee. 

Centraal in de Cycling Cities-aanpak staat een model van vijf factoren dat het succes van fietsen verklaart: stedelijke structuur, mobiliteitsalternatieven, verkeersbeleid en -politiek, sociale bewegingen en culturele status. De conclusie over Afrika: “De onderzoeken bevestigen dat alle vijf dimensies werkzaam zijn in Afrika maar anders op elkaar inwerken door Afrika’s koloniale erfenis, snelle postkoloniale urbanisatie en ongelijke economische ontwikkeling”.

Om tot een goede analyse te kunnen komen hebben de onderzoekers een veelvoud aan bronnen moeten opsporen en raadplegen. Betrouwbare cijfers over de modal split zijn er eigenlijk niet, alleen al omdat lopen als belangrijkste modaliteit in Afrika ontbreekt in de meeste statistieken. Voor het beeld, zeker in de eerste helft van de twintigste eeuw, zijn gegevens over import van fietsen, registratie en vooral ook gegevens over eigendom van fietsen onontbeerlijk. Het aantal huishoudens dat over een fiets beschikt zegt immers veel over de verspreiding ervan. Een belangrijke bron is ook beeldmateriaal. De foto’s en andere illustraties die in het boek zijn opgenomen zijn in één woord fantastisch en maken alleen al de aanschaf van het boek zeer de moeite waard: denk aan schitterende portretfoto’s, eenzame fietsers op verlaten autowegen, een vroedvrouw op een fiets op het platteland, versierde fietstaxi’s, reparatiewerkplaatsenin bedrijf, een advertentie van een man op een Raleigh-fiets die sneller is dan een leeuw. 

De onderzochte steden variëren van grote metropolen als Johannesburg, Kaapstad en Caïro tot in Europe minder bekende steden als Kisumu, Tamale, Chipata, Gulu, Zomba en Mzulu. In die kleinere steden is de positie van de fiets veel sterker gebleven dan in de metropolen, waarin de auto dominant is geworden en de afstanden veel langer zijn. Het aandeel fiets in de modal split varieert van 1% in de metropolen tot een ongelofelijke  57% in Chipata im Zambia (buiten het oogstseizoen).

Afrikaanse fietsen voor vervoer goederen en mensen op de tentoonstelling bij de boekpresentatie in Eindhoven

Belangrijke factoren in de ontwikkeling van het fietsgebruik op het continent waren de koloniale overheersing en de activiteit van missionarissen en de verspreiding onder de Afrikaanse bevolking. Na het einde van de koloniale overheersing zijn er tegenstrijdige ontwikkelingen. Progressieve politici als Julius Nyerere van Tanzania en Kenneth Kaunda van Zambia wilden het fietsen als democratische manier van verplaatsen stimuleren, anderen zoals Sadat in Egypte kozen voor de automobiliteit. Duidelijk wordt ook dat de economische functie van de fiets voor goederenvervoer in Afrika heel belangrijk is, vooral voor mannen – vrouwen vervoeren goederen vooral te voet. Fietstaxi’s voor vervoer van goederen en van mensen (met buddyzadels, ‘bodaboda’s’) spelen ook een grote rol, die wordt bedreigd door import van goedkope motorfietsen uit Azië. Bijzonder  is ook de rol van werkplaatsen, waar fietsen niet alleen worden gerepareerd maar ook creatief aangepast aan de lokale omstandigheden. Pogingen om het fietsen te versterkenin dit millenium, ook door aanleg van gescheiden infrastructuur, staan mdede onder invloed van internationale ngo’s. Ook wordt de dominantie van mannen in de fietscultuur ter discussie gesteld, bijvoorbeeld door Cyprine Odada van Kenia Cycling Women.

In een bespreking als deze is het bijna niet mogelijk om recht te doen aan de rijke geschiedenis van de fiets in Afrika, als dit boek één ding overtuigend aantoont is dat de fiets vanaf het begin van de twintigste eeuw op allerlei manieren aanwezig is op het continent.

Cycling Cities: The African Experience (296 pagina's op groot formaat) is te bestellen bij Stichting Historie der Techniek en kost 35 euro.