Links naar documenten die relatie hebben met de posts

Hierbij een aantal links naar documenten van mijn hand die betrekking hebben op de posts in dit blog:

Fiets

Fietsdenken 1 https://www.fietsberaad.nl/getmedia/1009ce3d-90b7-4fb4-8450-35c308d24c43/Fietsdenken.pdf.aspx?ext=.pdf

Fietsdenken 2 https://www.fietsberaad.nl/getmedia/b485346a-46bb-43b8-a750-228cf03bc4bd/Fietsdenken-2024_1.pdf.aspx?ext=.pdf.

In deze twee verzamelde stukken onder meer recensies van het Recht van de Sterkste van Marco te Brömmelstroet en Thalia Verkade en over het proefschrift van Jan Henk Dekker over een eeuw fietsbeleid.

Boek over 50 jaar Fietsersbond met slothoofdstuk samen met Esther van Garderen is downloadbaar via https://www.fietsersbond.nl/nieuws/vele-eenzame-fietsers-maken-een-vuist/.

Geschiedenis Nationaal Fietscongres: https://www.nationaalfietscongres.nl/nieuws/20220512-jublieumblog-wim-bot.

Terugblik werk als lobbyist Fietsersbond in het Spaans: https://ciclosfera.com/a/esto-si-es-amsterdam-entrevista-wim-bot-lobby-bicicleta-paises-bajos

Revolutionair-socialisme

Mijn boek over Sneevliet en het illegale Marx-Lenin-Luxemburg Front is hier te lezen: https://www.marxists.org/nederlands/bot/1983/fascism/index.htm.

Het vervolg daarop over het Comité Revolutionaire Marxisten (Generaals zonder troepen) is online te lezen in het Engels: https://www.marxists.org/history/etol/document/holland/dutch01.htm https://www.marxists.org/history/etol/document/holland/dutch02.htm

Bespreking van biografie Ernest Mandel door Jan Willem Stutje: zie aparte post

GroenLinks

Bespreking Pluche van Femke Halsema: https://www.wetenschappelijkbureaugroenlinks.nl/artikelen/halsema-en-een-deemoedige-les-voor-de-toekomst

Afscheidsrede Delftse gemeenteraad: https://delft.groenlinks.nl/nieuws/afscheidsrede-wim-bot

The art of cycling policies. Keynote spoken at Rimini, Velo-city June 19 2026

Thank you very much. So, Wim Bot of the Dutch Fietsersbond is a veteran Dutch advocate and he would like to give us an overview of the many valuable insights garnered from all the editions he's attended over the years. Wim, the floor is all yours. Yes, thank you very much. And as we are all tired, I've decided to do my speech by heart. I hope it will work out fine. I have to stand here. And it's true, I think, that during this leadership we have had very interesting and good sessions on vision, advocacy and political leadership. Do you agree that we had good sessions this week? [applause] And in fact, vision, political leadership and advocacy have been a permanent feature of all those Velo-city's I visited. The first one was in 2009 in Brussels. And in my keynote I will focus on some of the most memorable sessions on these subjects I heard and reflect a little bit on their relationship.

And the first one that comes to mind is JanG ehl in Copenhagen in 2010, telling his story about livable cities and designing for people. And here's a famous quotation by him. And he was very important in the change that took place in Copenhagen during the decades. And here we see the famous example of the pedestrianized Ströget.

Then we had Gilles Penelosa also two times. First time in Sevilla in 2011. And he explained his vision of the 8 to 80 attitude, stressing that change could take place in every city and that the miracle was not to ask what city can do for cycling, but what cycling can do for your city. A very important approach.

Then we had Marco Te Brömmelstroet in Arnhem Nijmegen in 2017. I think the first keynote speaker to really dive deeper into the language and the concepts we use of motornormativity, although it was not named that way in 2017. And he criticized also the concept based on speed and flow and promoting a totally different approach based on social interaction and streets seen as public interaction. So I think that was also very important.

And when we come back to Gilles and Penelosa, I would like to stress that vision can also be very effective. But both were invited by the city of Rotterdam. Rotterdam was rebuilt as a car city after World War II. And they spoke to the urban planners, this is Penelosa during a visit in Rotterdam, and the city really changed its politics and now adopts the concept of the city lounge.

And when we come back to Marco Te Brömmelstroet, very famous is his comparison that car drivers act like geese in formation and cyclists behave like sparrows in a swarm. And that has been a very powerful comparison, very successful also in social media. And I think we can conclude that after Marco's keynote in 2017, there has been much more attention for language and concepts in the Velo-city's. And especially in this one, with the fantastic tribunal we had this week.

And then we had event Meredith Glaser, who built further I think on the concepts of Marco, stressing that change is not a technical intervention but a social one, calling upon us to act, to just do what we have to do. And that has been to dance with the system, which is also I think a very powerful metaphor.
A session we also cannot forget for even two times was by Carlos Moreno on the 15-minute city. And he now became, attacked very viciously, and became a scapegoat of the radical right. But I think what was interesting in his concept was that the concept of the 15-minute city is not just meant for the center of a city like Paris, but also for the periphery and the banlieues. So that was for me an eye-opener, and it explains the strength of this concept. Then we know that vision is not enough. We also need leadership.

And this is my old boss at Fietsersbond Esther van Garderen, and she was warning politicians for the last time here: put your money where your mouth is.

And fortunately enough, we have had very good leaders, like Jeannette Sadiq-Kahn from New York, who was also twice at Velocity. And, you know, she began to construct bike lanes using pilots and temporary interventions. And she was working very steadily on a plan she had in mind, which was a very strong concept, of course.

I think the same thing is now being built up around Elke van den Brandt in Brussels, who was also at Velocity, and is also meeting very heavy opposition. And I think it's important in Brussels that the reduction of speed, so 30 kilometers, is the core of the change they are putting through.

And this opposition we also saw, of course, in Ghent. Filip Watteeuw was also twice at Velocity, explaining his ideas of a circulation plan in Ghent, which was, by the way, also already promoted 50 years ago in the Dutch city of Groningen, with very much success. But he received many death threats. And what he said at Velocity was, I only got applauded on the day I introduced the circulation plan. I would have liked to have that support a bit more before.He also said, we always know who is against our proposals, but we never know who is in favor of it. And here we see the opposition as it was made visible by actors during the Ghent bike parade. So that was a very good part of that bike parade, I think.

Another leader I found very inspiring was Burkhard Jung from the city of Leipzig. And here he is standing beside Filip Watteeuw, because Burckhardt explained in very wise terms, I think, the need to understand our citizens and also to understand their worries, their sorrows, their opposition. And we are discussing this in relation to bikelash. But he did this in a very wise and convincing way, in my opinion.

And we also can note that we need sustained political leadership. Let me quote the example of Sevilla, which organized a very good Velo-city in 2011, but afterwards the election was lost to a right-wing city government and all the cycling programs were paused.

So sustained political leadership is very necessary. And then, besides vision and leadership, we need strong advocacy, role models, strong organizations. And we see many of those in the Velo-city'st too. This is the map that was used by Stein van Oosteren, who spoke in Lisbon. They were able to unite the many cycling organizations in Paris and then they were able to use this map as a powerful focus, too.

And inspiring figures are also people like Amanda Ngabirano from Uganda. [applause] I don't know if she's here. But also Daniel Guth from Brazil. People working in very difficult circumstances. Although here it's not that difficult. Amanda is a fellow city, Sevilla, in 2013, speaking to some other advocates.

And even more inspiring thinking, I think, was Shannon Galpin, who was in Arnhem Nijmegen. She wrote this book on how she organized women's cycling in Afghanistan under the Taliban. And I think she was one of the first keynote speakers stressing the relationship of the bicycle and emancipation of women. And we can also conclude that after that edition, the role of women at Velo-city became much more important, including the network women in cycling and all that goes with it. [applause]

I want to end with some reflections on the relationship between those three aspects. Because they always operate in a different situation, in different phases of strength. And we must understand and analyze that relationship in order to be able to know what we can do.

And for that it's also very necessary to analyze the broader field of mobility and the broader field of society and trends taking place. And I've always been impressed at fellow city by speeches, by speakers like Philippe Cist, Karin Vancluysen, and Kevin Mayne, who always were able to sketch those broader dimensions. For me, very useful.

And we must understand that we never operate in a void. Always in a specific situation. And that's why I use the term the art of cycling policies. Here we see one by the famous Chinese artist Ai Weiwei in Rotterdam. But after yesterday evening, it should have been a Brompton with shoes on. Also, the art of cycling.

But the art of cycling is to decide which steps you can take towards the realization of your goal. And I think this is much more based on intuition than on scientific model. And the art is to frame your message in a little bit different way, to change the related weight of your arguments.

And I think, I must say, I was inspired by... We are now in the country of Antonio Gramsci, one of the great thinkers of the twentieth century. [applause] But we have to operate as if we are in a long-term war of position, in which we have to gain hegemony. We have to build alliances. And we must gain cultural influence. And it takes a long time. We have to realize that.

And we have just had a discussion on bikelash. And I think we are living in a very contradictory situation at the moment. Bikelash and the rise of the radical right on the one hand, and cities leading in the transformation on the other hand.

And I think it's really a very complicated dialectic. And to solve this, we have to act with optimism of the will, as Gramsci said. And I think this also means especially to involve citizens actively in the politics we propose, to support the politicians leading the transition, and to defend the positions of cycling with courage, determination and confidence.

Very important. And for this, it's absolutely necessary to realize that we must defend democracy and the democratic rights of democracy organizations. Otherwise, we cannot achieve anything. That was my message to you Velo-citizens, thank you. [applause]

Gemengde gevoelens bij de memoires van een activiste

Memoires van een activiste van Conny Braam is een fascinerend boek. Het zijn niet zomaar memoires van iemand die maatschappelijk actief was. Het zijn de indrukwekkende herinneringen van een vrouw die van begin tot het eind het gezicht was van de anti-apartheidsstrijd in Nederland, de voorzitster van de Anti-Apartheidsbeweging Nederland. Het was een organisatie die vanwege de geschiedenis van Nederland met Zuid-Afrika ook internationaal veel gewicht had in de beweging tegen apartheid. Uit de memoires komt het beeld naar voren van een onvermoeibare, strijdbare vrouw. Geen eenling, maar onderdeel van een beweging, die geëerd wordt door de namen van alle honderden medewerkers die voor- en achterin het boek worden genoemd, een mooi collectief eerbetoon. 

 Ze beschrijft de ontmoeting met de Zuidafrikaan Berend Schuitema en de oprichting, de acties in Nederland, de internationale bijeenkomsten en de ontmoetingen met veel historische ANC-leiders, zoals Ismael Ebrahim, Mac Maharaj, Inan Pillay en Ronnie Kasrils. Uiteraard komt ook in detail het ongehoorde kunststuk van de periode aan de orde: Operatie Vula, waarmee een directe communicatielijn tot stand werd gebracht tussen de ANC-ballingen en Nelson Mandela en de binnenlandse leiders. Een operatie waarvoor Braam persoonlijk was benaderd en die ze met een enorme gedrevenheid kon opzetten met hulp van allerlei experts en ook gewone Nederlandse burgers die tegen de apartheid waren. Over Operatie Vula schreef Braam eerder een boek, maar ze besteedt er in haar memoires terecht ook veel aandacht aan. Ook nu nog kun je alleen maar met bewondering lezen over deze bijna onvoorstelbare operatie. 

 Braam beschrijft ook de tol die het activisme eiste, met name de gevolgen de poging tot dodelijke vergiftiging die haar in 1987 in Harare trof en tot lange gezondheidsproblemen leidde. Een tol die na het einde van de apartheid bovendien in verhevigde mate tot uiting kwam. 

 Er zit ook een andere kant aan het activisme van Braam, de weinig kritische houding tegenover het ANC. De oprichting van het concurrerende Komitee Zuidelijk Afrika wordt genoemd, maar aan de onderlinge verhoudingen en aan voorman Sietse Bosgra worden verder slechts wat neerbuigende woorden gewijd. Ook ongenoemd blijven de berichten over het optreden van het ANC in de vluchtelingenkampen tegen kritische leden. 

 De grote invloed van Steve Biko en zijn Black Consiousness Movement op de Soweto-generatie, in het United Democratic Front en op de ANC-ballingen komt onvoldoende aan de orde; voor Braam telt alleen het Freedom Charter van het ANC. Mijn vermoorde vriend Mark-Anthony Williams was een uitgesproken vertegenwoordiger van die jongere generatie: beinvloed door Biko’s denken, actief in UDF en later ANC (zie deze herinnering).

 Van de TRC, de Waarheids- en Verzoeningscommissie, moet zij niets hebben, schuldigen moesten in haar visie gewoon gestraft worden. Over Desmond Tutu, voorzitter van de TRC, schrijft ze naar aanleiding van het verzoek te komen getuigen weinig respectvol: “Een verklaring afleggen was tot daar aan toe, maar verschijnen voor een commissie geleid door een aartsbisschop met een schreeuwerige crucifix op de borst en de Heilige Schrift als dwingende leidraad ging me te ver.” 

 Voor Braam lijken Nelson en Winnie Mandela boven elke kritiek verheven. Het meeslepende en deels ontluisterende boek van Jonny Steinberg over de relatie tussen de twee komt niet op haar literatuurlijst voor, positief citeert ze de documentaire over Winnie Mandela van de Franse Pascale Lamcha, die Winnie Mandela alleen als slachtoffer presenteert. De rol van de door jarenlange vervolging geradicaliseerde en verharde Winnie Mandela en haar lijfwachten in het door geweld verscheurde Soweto met zijn halsbandmoorden komt slechts zijdelings aan de orde. 

Het einde van de apartheid, gesymboliseerd door slegs vir blankes-bordjes in Freedom Park in Tshwane (Pretoria)

 Braam is kritisch over de neoliberale weg die Zuid-Afrika onder Mandela’s opvolger Thabo Mbeki insloeg, met privatiseringen, bezuinigingen en vrijhandel: “Het ANC had zich laten vastzetten in het keurslijf van het Westen. Elke keer als ze probeerden zich los te wrikken, werden ze beschuldigd van onbetrouwbaarheid die zou worden afgestraft met devaluatie van de munt, kapitaalvlucht en besnoeiing van hulp.” Braam rekent dat vooral Mbeki aan . Uit het hoofdstuk in het belangrijke boek The Shock Doctrine, The Rise of Disaster Captalism van Naomi Klein, eveneens een boek dat Braam niet citeert, blijkt dat deze ontwikkeling echter al begon vanaf de vrijlating van Mandela, in de onderhandelingen met De Klerk en onder druk van het Westen en zijn instellingen. Mbeki was daarvan wel een groot voorstander en gaf er een grote zet aan. Maar het begon niet met hem…. 

2024, actie bij het Gerechtshof in Johannesburg

 Deze kanttekeningen maken van de memoires van Conny Braam een indrukwekkend boek met tragische kanten. Niet voor het eerst zien we dat een enorme identificatie met en onaflatende inzet voor een gerechtvaardigde zaak en haar leiders kunnen leiden tot blinde vlekken en een te weinig kritische blik.

Conny Braam, Memoires van een activiste, De Arbeiderspers, 504 pagina’s, 29,99.

Over identiteiten en cultureel trotskisme. Een halve eeuw politieke herinneringen, aflevering 28.

In een boekbespreking viel mijn oog op een zin waarin stond dat de Franse journalist Edwy Plenel zich beschouwt als “cultureel trotskist”. Plenel was van 1970 tot 1979 actief in de Ligue Communiste Révolutionnaire (LCR) en de voorloper daarvan, de meest invloedrijke afdeling van de door Trotski in 1938 opgerichte Vierde Internationale. Vanaf 1976 was hij journalist van het LCR-blad Rouge (dagblad van 1976 tot 1979). Daarna werkte hij bij Le Matin de Paris en Le Monde en was hij oprichter van het onafhankelijke mediabedrijf Mediapart. Hij mengt zich tot op de dag van vandaag als bekend publiek figuur bij voortduring in allerlei politieke debatten, zoals dat over de islam. 

 Als voormalig lid van de Nederlandse zusterorganisatie van de LCR vroeg ik me af wat Plenel precies bedoelde met die term “cultureel trotskist”, een term die me fascineerde. Plenel zei in een tv-interview dat hij de organisatie waarvan hij deel uitmaakte beschouwde als libertair, verdediger van de vrijheid en bestrijder van onrecht en machtspolitiek van staten en/of partijen. 

 De Belgische Flor Vandekerckhove, journalist met een soortgelijke achtergrond, haalt in een beschouwing op zijn blog De laatste vuurtorenwachter relevante citaten aan uit het boek Secrets de jeunesse van Plenel uit 2001: 

"Als ik zou moeten definiëren wat er nog van rest, zou ik mezelf graag een culturele trotskist noemen, die voor mezelf een tussenliggende, bastaard- en gemengde identiteit uitvindt, die zowel de orthodoxen als de postulaten zal mishagen. Trotskisme als ervaring en als erfgoed maakt voor altijd deel uit van mijn identiteit, niet als programma of project, maar als een gemoedstoestand, een oude kritiek op discrepantie en scherpte, op nederlagen en loyaliteit.' (2001, p.24). 

En: Het trotskisme zelf is een soort doorgang waardoor waarden en ideeën, referenties en gedragingen aan hun ontkenning ontsnapten en zichzelf behoedden voor een zeker debacle. Het is geen voltooid programma, en nog minder een volbracht recept (…) Het is eenvoudigweg een ervaring, theoretisch en praktisch. In de historische context van de twintigste eeuw was dit de vorm die een van de schakels in de oneindige en universele keten van logische en kritische opstanden aannam.’ (2001, p.251). 

 Eerlijk gezegd herken ik het nodige in deze citaten. Voor veel jonge mensen was de libertaire tak van het trotskisme, die van de naoorlogse reuzen Ernest Mandel en zeker ook Michel Pablo, een geweldige leerschool voor het denken over strategie en over maatschappelijke ontwikkelingen. Wanneer je dat cultureel trotskisme noemt moet je wel belangrijke kanttekeningen plaatsen: kritisch en onafhankelijk denken is geen monopolie van deze revolutionaire stroming, dat kon en kun je ook op andere plaatsen en in andere organisaties leren, in mijn geval ook op het Instituut voor Geschiedenis van de Utrechtse universiteit. In de tweede plaats kende dat kritisch denken ook beperkingen, bijvoorbeeld in het nogal blinde geloof in de revolutionaire rol van de arbeidersklasse. En juist dat geloof in de arbeidersklasse als revolutionaire kracht die de kapitalistische maatschappij omverwerpt onder leiding van een voorhoedepartij is doodgewoon niet houdbaar gebleken. Het is dé reden dat veel aanhangers van het trotskisme op enig moment zijn afgehaakt, ze zagen geen geloofwaardig politiek perspectief. 

Wat er dan overbleef voor die afgehaakte aanhangers heeft veel overeenkomsten met cultuurkatholicisme: hechten aan tradities en rituelen zonder de geloofsdogma’s nog langer te onderschrijven. Dat gaat dan bij mij om een melancholiek gevoel: het ontzag voor de oudere generatie die vocht tegen fascisme en stalinisme, het samen met gelijkgezinden energiek werken aan de idealen en ook het zingen van De Internationale (Du passé faisons table rase, debout esclaves, debout, debout. Le Monde va changer de base, nous ne sommes rien en soyons tout). 

 Voor de mensen die wel blijven geloven in dat revolutionaire subject en idem perspectief is er domweg geen trotskisme zonder die politieke uitgangspunten – en dus ook geen culturele variant. Hoewel, zoals ik in een eerdere aflevering opmerkte noemen de aanhangers zich opvallend en ironisch genoeg inmiddels vaak antikapitalisten – een term die meer de kritiek dan de oplossing aanduidt. 

 Nog steeds zijn veel van de analyses die door aanhangers van Trotski worden gemaakt heel relevant, op het moment zelfs relevanter dan in de jaren na de val van de Muur en Fukuyama’s einde van de geschiedenis. Daarom lees ik ze graag wanneer het bijvoorbeeld over Gaza en Oekraïne gaat, ook omdat andere linkse partijen tegenwoordig heel weinig aan diepgaande kritische analyse doen. Bij deze conflicten gaat het er om zowel aan de kant van de onderdrukten te staan, als om de historische en politiek-economische achtergronden te begrijpen en te reflecteren op actiestrategieën. 

 De Franse trotskistische leider en intellectueel Daniel Bensaïd – zonder meer de meest begenadigde vertegenwoordiger van de naoorlogse aanhangers - maakte in zijn zeer interessante memoires Une lente Impatience (2004, p.15-16) een onderscheid binnen de groep voormalige leden: ‘De scheidslijn ligt eerder tussen anciens en exen. De lijn is er een van cynisme en wrok. ‘Ancien’ heeft iets liefdevols. Het woord roept zonder spijt gemeenschappelijke ervaringen op, een soort informele vriendschap. De anciens hebben er geen spijt van. Er wordt niet ontkend, geen berouw getoond. Als het hart er niet meer is, gaan ze elders verder, op andere manieren, in andere vormen. “Ex” daarentegen slaat de bladzijde droog om. (…)’. 

 Zo bezien ben ik dan een ancien, maar aarzel ik desondanks om me cultureel trotskist te noemen, hoe aanlokkelijk dat ook lijkt te klinken. Het belang erkennen van een belangrijke persoonlijke ervaring voor je identiteit, da’s één ding. Maar er is ook mijn Feyenoord-identiteit (sinds 1964), mijn Zappa-identiteit (sinds 1970), die van GroenLinks (sinds de oprichting) die van de stad Delft (waarvan ik in 2008 ereburger werd) en die van de belangenbehartiging van de fiets (sinds 2003).

PS-deze blogpost bouwt voort op eerdere afleveringen over mijn politieke herinneringen, met name 3, 5, 9, 11, 16, 18, 19, 20 en 27, zie https://wimbot.blogspot.com/2022/07/een-halve-eeuw-politieke-herinneringen.html

 Jan Torenstra, een echte wethouderssocialist. Een halve eeuw politieke herinneringen, aflevering 28.

Op 15 maart wordt het boek gepresenteerd over het Delftse PvdA-kopstuk Jan Torenstra. Zijn Amsterdamse GroenLinkse geestverwant Dick Jansen - net als Jan actief in het netwerk MENSenSTRAAT) tekende zijn levensverhaal op onder de titel Van kistensjouwer tot wethouder. Het verhaal van Jan Torenstra, een Delftse lefgozer.

Het is in zekere zin een klassiek verheffingsverhaal, zoals de ondertitel ook aangeeft. Van ongeschoolde arbeiders, buurtactivist en vakbondsman werd Jan uiteindelijk raadslid in Delft (1986-1998) en wethouder (1998-2006). In die periode leerde ik hem als gemeenteraadslid van 1994 tot 2008 kennen. Jan stelt in het boek dat een politicus zowel volksvertegenwoordiger, bestuurder als partij-activist moet zijn. Dat drie rollen speelde Jan met verve, waarbij hij intuïtie (ontzettend belangrijk in het politieke bedrijf) combineerde met het grote strategisch inzicht van een politieke schaker. Zijn credo: "...structureel verbeteringen realiseren betekent dat je naast betrokkenheid tonen, je verdiept in een probleem, je breed oriënteert op de context, vooraf een goede analyse pleegt van kansen en bedreigingen, en van mede- en tegenstanders om een effectieve strategie op blijvende verandering te kunnen ontwikkelen."

De ernstige visuele handicap van Torenstra, die leidde tot afkeuring voor het werk op de Westlandse veiling), bleek in het politieke handwerk ook een voordeel te kunnen zijn. Torenstra kon op basis van een samenvatting van een beleidsnota precies uitleggen wat de kern ervan was en hoe je er tegenover moets staan:   “Ik kan natuurlijk niet van papier lezen als ik iets moet zeggen voor een groep. Dus dat gaat altijd uit de losse pols, maar ik heb al vroeg geleerd om dat in vijf stappen te doen: waar gaat het over, wat zou er moeten gebeuren, wat vind ik daar van, wat kan ik zelf doen, en wat ga ik doen.” Het is een citaat dat elk beginnend raadslid uit zijn hoofd zou moeten kennen, het is een basisvaardigheid die veel raadsleden niet of onvoldoende beheersen.

Het inzicht van Torenstra bleek bij de Delftse collegevorming van 1998, waarbij de PvdA het voortouw had. Torenstra was altijd voorstander van linkse samenwerking en een progressief college. Een coalitie met CDA en/of VVD had niet de voorkeur en bleek ook moeilijk. Torenstra had een troef achter de hand: de twee raadszetels van studentenpartij STIP, die de progressieve coalitie van PvdA, GroenLinks en D66 aan een nipte meerderheid kon helpen. Met dit konijn uit de hoge hoed had Torenstra de gehele rechterzijde van de raad buitenspel gezet, niemand had deze geniale zet zien aankomen.

Het college dat aan de macht kwam maakte als een sterk team werk van de autoluwe binnenstad en voor een doordachte wijkaanpak. Onder voorzitterschap van burgemeester Hein van Oorschot, een krachtdadig bestuurder, was Torenstra de nestor van dat college. Ik herinner me dat hij zijn aantreden tegen zijn ambtenaren zei: "Ik wil niet weten waarom iets niet kan, maar hoe het wel kan". Het tekende de dynamiek van dat college, met de jongere honden en echte beleidsmakers Rik Grashoff van GroenLinks en Dick Rensen van de PvdA (ook wel bekend als de doe-het-zelfwethouders), de relaxte D66-er Meine Oosten en de jonge STIP-wethouder Astrid Janssen (later wethouder voor GroenLinks in Amersfoort). In de agenda van Torenstra werd de maandag altijd vrijgehouden voor een werkbezoek en bij officiëlere bijeenkomsten zorgden de ondersteunende ambtenaren voor zijn jasje-dasje.

De Delftse raad in 1998. Ik sta vooraan met het blauwe overhemd. Jan Torenstra staat schuin achter me met zijn onmiskenbare witte haardoos.

Torenstra kon in het politieke bedrijf ook een echte straatvechter zijn. Ik herinner me naast de vele verbale en komische aanvaringen met Aad Bonthuis van Stadsbelangen (voormalig PvdA-kopstuk) bijvoorbeeld een stevig stuk powerplay in mijn richting over veranderingen in de kinderopvang. Torenstra maakte achter de schermen duidelijk op dat punt geen oppositie binnen de coalitie te dulden. Een van de redenen waarom dit college met een meerderheid van één stem vier jaar zonder kleerscheuren doorkwam was dat verschillen van inzicht op tijd gesignaleerd en besproken werden. Dat kon tot verschillende uitkomsten leiden, maar één regel stond vast: elkaar verrassen was not done.

Het is mooi dat dit verhaal over Jan Torenstra en zijn manier van werken verschenen is. Het is een verhaal va het wethouderssocialisme dat de sociaal-democratie in Nederland groot heeft gemaakt. Het is helaas steeds zeldzamer geworden en dat is een van de oorzaken van de tragische neergang van die sociaal-democratie. 

Het boek is uitgegegeven bij Printplezier en kost 19,95. Bestellen kan via https://webshop.printplezier.nl/Boeken/

 De rijke geschiedenis van de fiets in Afrika

Een boek over fietsen in Afrika? Veel Europeanen zullen zich daar weinig bij kunnen voorstellen. Ze kennen hoogstens de Eritese wielrenner Biniam Giray of de uitdaging om van Cairo naar Kaapstad te fietsen. Het is de enorme verdienste van het boek Cycling Cities: The African Experience de enorme en diverse geschiedenis van het fietsen op het continent aan ons te vertellen, aan de hand van studies in zeventien steden in elf landen.

Het boek onder redactie van Njogu Morgan, Ruth Oldenziel, Peter Norton en Yusuf Madugu is een vervolg op een eerder deel over Europese steden. Het hele project staat onder leiding van Ruth Oldenziel. In totaal werkten er maar liefst 31, vooral Afrikaanse auteurs aan mee. 

Centraal in de Cycling Cities-aanpak staat een model van vijf factoren dat het succes van fietsen verklaart: stedelijke structuur, mobiliteitsalternatieven, verkeersbeleid en -politiek, sociale bewegingen en culturele status. De conclusie over Afrika: “De onderzoeken bevestigen dat alle vijf dimensies werkzaam zijn in Afrika maar anders op elkaar inwerken door Afrika’s koloniale erfenis, snelle postkoloniale urbanisatie en ongelijke economische ontwikkeling”.

Om tot een goede analyse te kunnen komen hebben de onderzoekers een veelvoud aan bronnen moeten opsporen en raadplegen. Betrouwbare cijfers over de modal split zijn er eigenlijk niet, alleen al omdat lopen als belangrijkste modaliteit in Afrika ontbreekt in de meeste statistieken. Voor het beeld, zeker in de eerste helft van de twintigste eeuw, zijn gegevens over import van fietsen, registratie en vooral ook gegevens over eigendom van fietsen onontbeerlijk. Het aantal huishoudens dat over een fiets beschikt zegt immers veel over de verspreiding ervan. Een belangrijke bron is ook beeldmateriaal. De foto’s en andere illustraties die in het boek zijn opgenomen zijn in één woord fantastisch en maken alleen al de aanschaf van het boek zeer de moeite waard: denk aan schitterende portretfoto’s, eenzame fietsers op verlaten autowegen, een vroedvrouw op een fiets op het platteland, versierde fietstaxi’s, reparatiewerkplaatsenin bedrijf, een advertentie van een man op een Raleigh-fiets die sneller is dan een leeuw. 

De onderzochte steden variëren van grote metropolen als Johannesburg, Kaapstad en Caïro tot in Europe minder bekende steden als Kisumu, Tamale, Chipata, Gulu, Zomba en Mzulu. In die kleinere steden is de positie van de fiets veel sterker gebleven dan in de metropolen, waarin de auto dominant is geworden en de afstanden veel langer zijn. Het aandeel fiets in de modal split varieert van 1% in de metropolen tot een ongelofelijke  57% in Chipata im Zambia (buiten het oogstseizoen).

Afrikaanse fietsen voor vervoer goederen en mensen op de tentoonstelling bij de boekpresentatie in Eindhoven

Belangrijke factoren in de ontwikkeling van het fietsgebruik op het continent waren de koloniale overheersing en de activiteit van missionarissen en de verspreiding onder de Afrikaanse bevolking. Na het einde van de koloniale overheersing zijn er tegenstrijdige ontwikkelingen. Progressieve politici als Julius Nyerere van Tanzania en Kenneth Kaunda van Zambia wilden het fietsen als democratische manier van verplaatsen stimuleren, anderen zoals Sadat in Egypte kozen voor de automobiliteit. Duidelijk wordt ook dat de economische functie van de fiets voor goederenvervoer in Afrika heel belangrijk is, vooral voor mannen – vrouwen vervoeren goederen vooral te voet. Fietstaxi’s voor vervoer van goederen en van mensen (met buddyzadels, ‘bodaboda’s’) spelen ook een grote rol, die wordt bedreigd door import van goedkope motorfietsen uit Azië. Bijzonder  is ook de rol van werkplaatsen, waar fietsen niet alleen worden gerepareerd maar ook creatief aangepast aan de lokale omstandigheden. Pogingen om het fietsen te versterkenin dit millenium, ook door aanleg van gescheiden infrastructuur, staan mdede onder invloed van internationale ngo’s. Ook wordt de dominantie van mannen in de fietscultuur ter discussie gesteld, bijvoorbeeld door Cyprine Odada van Kenia Cycling Women.

In een bespreking als deze is het bijna niet mogelijk om recht te doen aan de rijke geschiedenis van de fiets in Afrika, als dit boek één ding overtuigend aantoont is dat de fiets vanaf het begin van de twintigste eeuw op allerlei manieren aanwezig is op het continent.

Cycling Cities: The African Experience (296 pagina's op groot formaat) is te bestellen bij Stichting Historie der Techniek en kost 35 euro.

De WK-voetbalkoorts, beschreven door Simon Kuper

Als jongentje raakte Simon Kuper in 1978 in Leiden in de ban van het wereldkampioenschap voetbal in Argentinië en het Nederlands elftal dat daar op een doelpaal na kampioen werd. Als journalist van vooral de Financial Times bezocht Kuper daarna maar liefst negen wereldkampioenschappen. Over zijn impressies schreef hij De wereld aan mijn voeten. Een reis door het hart van het mondiale voetbal in 9 WK's. Het is een werkelijk heerlijk boek, dat de magie van het grootste evenement van de wereld weet te vatten. Een magie die blijft bestaan, ondanks voetbal dat kwalitatief steeds verder achterop raakt bij het clubvoetbal, absurd doorgevoerde commercialisering en corrupte gastlanden. Kuper citeert aan het einde van zijn boek de Londense dominee Licoln Harvey, die het wereldkampioenschap vergelijkt met een religieus feest: "Mooier dan het toernooi wordt het niet. Ik denk niet dat er ook maar iets in de buurt komt dat eenheid en onderscheid, samenzijn en anders-zijn op die manier aan elkaar koppelt". Kuper zegt in zijn inleiding "het toernooi is een wereldwijd carnaval dat het mensenlijk geluk tot hoofdrolspeler verheft".

Het gevoel dat Kuper beschrijft herken ik helemaal. Ik herinner me mijn eerste WK, dat in Engeland in 1966, met de goal (?) via de onderkant van de lat van Geoff Hurst in de finale tegen West-Duitsland en de spectaculaire nederlaag van Eusebio's Portugal tegen het mysterieuze Noord-Korea. Dat WK zag in de televisiezaal van het protestant-christelijke vakantieoord IJsselstein in Hattem, waar ik met mijn ouders op vakantie was. 

Daarna volgde het magistrale WK in Mexico in 1970, met een swingend Brazilië onder leiding van Pele (die bal vanaf de middenlijn, die Gordon Banks net naast zag gaan). De 4-1 van Carlos Alberto in de finale tegen Italië vind ik nog steeds de mooiste teamgoal aller tijden, een samba van het hele elftal, met het geniale breedtepassje van Pele als hoogtepunt. De halve finale van Italië tegen West-Duitsland, die na verlenging in 4-3 eindigde, geldt terecht nog steeds als een van de mooiste wedstrijden aller tijden.

Over het WK in Duitsland in 1974 hoef ik weinig woorden vuil te maken. De Oranje machine van het totaalvoetbal, met Cruyff en Van Hanegem (volgens sommige experts de allerbeste spelervan dit WK, let op Cruyff-adepten), spreekt over de hele wereld nog steeds tot de verbeelding. Denk alleen aan de goal van Cruyff na de assist van de Kromme tegen Argentinië. Wie achteraf nog eens naar Nederland-Brazilië kijkt ziet overigens een snoeiharde schoppartij en Auke Kok liet in zijn boek over de finale zien dat Duitsland (met Beckenbauer en Gerd Müller) de finale misschien wel terecht won. Mede trouwens door het ontbreken van de nog altijd onderschatte Rob Rensenbrink, het slangenmens.

Met Van Hanegem op diens 70-ste verjaardag. De Adidas-schoen is naar hem genoemd en is nu een prijs voor een verdienstelijk Feyenoorder. Toevallig had ik nog zo'n paar ongebruikte schoenen.

Het WK van 78 in Argentinië doet me minder, vanwege de dictatuur van Videla en de protestacties en het onbreken van Cruyff en Van Hanegem. Naast de afstandsschoten van Arie Haan herinner ik me wel het dagboek van keeper Jan Jongbloed, kom daar nu nog maar eens om. Spanje 1982 vond ik daarentegen geweldig vanwege een groots Brazilië met het fantastische middenveld Toninho Cerezo, Socrates en wereldster Zico (in Brazilië nog altijd even bewonderd als Pele). Dat dit team door Italië werd uitgeschakeld kan ik nog steeds niet bevatten. De halve finale West-Duitsland-Frankrijk, door West-Duitsland na strafschoppen gewonnen, is ook zo'n wedtsrijd die elke liefhebber zich nog herinnert.

Met Flamengo-shirt met Zico-opdruk, vorige maand gehad van mijn zoon David

Mexico 1986 was uiteraard het toernooi van het weergaloze enfant terrible Maradona en Frankrijk 1998 was na teleurstellende edities van 1990 (Italië) en 1994 (VS) het laatste toernooi dat er mijns inziens kwalitatief bovenuit stak, met Platini, Ronaldo en Bergkamp. Alle edities van deze eeuw staan in de schaduw van het Champions Leaguevoetbal van ingespeelde topteams. Geen enkel landenteam heeft het niveau van het Barcelona van Messi, Xavi en Iniesta - waarover Kuper ook een prachtig boek schreef - ook maar benaderd. Natuurlijk, we zagen hele goede voetballers, zoals Ronaldinho, Van Persie, Ronaldo, Zidane, Mbappé, Pirlo, de WK-Messi, Modric en noem ze maar op. De toernooien als geheel ware echter minder van kwaliteit en kenden maar weinig echt onvergetelijke wedstrijden, hoewel de finales van 2018 (Frankrijk-Kroatië) en 2022 (Argentinië-Frankrijk) er wel mochten zijn. De overbelasting van spelers door de overvolle speelkalender helpt natuurlijk ook niet om het WK tot sportief hoogtepunt te maken.

In Kaapstad gekocht soevenir aan de ook door Kuper beschreven Soweto derby (Kaizer Chiefs-Orlando Pirates)

Elke liefhebber van het WK zal van de eerste tot de laatste pagina genieten van het boek van Kuper, met het deel over zijn geboorteland Zuid-Afrika als hoogtepunt (en dieptepunt qua gemiste kansen voor het land). Ook weet ik: ondanks het afschuwelijke optreden van Trump en Infantino, het veel te grote aantal deelnemers en de achterlijke toegangsprijzen zal ik ook deze zomer toch weer vallen voor het WK...

Simon Kuper, De wereld aan mijn voeten. Een reis door het hart van het mondiale voetbal in 9 WK's. 351 pagina's, 24,99.