Met Eindtijdfascisme en de strijd om het leven op aarde hebben de Amerikaanse publicisten Naomi Klein en Astra Taylor een zeer belangwekkend boek geschreven over de meer dan zorgwekkende mondiale politieke toestand. Een boek dat terecht ook volop in de internationale publiciteit staat (zie ook de Substack van de auteurs).
In het boek schetsen de auteurs drie verschillende bronnen van dit eindtijdfascisme: de christelijke doemdenkers, de nietsonziende techmiljardairs en de buitenlandersvijandige eigen-volk-eerst denkers. Ze komen samen in het idee dat de wereld op instorten staat en dat zij (de gelovigen, miljardairs of geredde natie) dat einde kunnen overleven in bunkers, de ruimte of een eigen reservaat. Voor dat zover is heeft AI eerst alle banen vernietigd en is de planeet onherstelbaar beschadigd door militair en milieugeweld. Schrikwekkend voorbeeld is het absurde plan voor de wederopbouw van he totaal vernietigde Gaza voor de rijke mondiale elite.
Het begrip facsisme
Dat we in een tijdperk leven van autoritaire heersers op de hele wereld en een radicaal-rechts offensief valt niet te ontkennen. De vraag is echter of de term eindtijdfascisme de beste term is om deze ontwikkeling te beschrijven en begrijpen. Toen ik in 1975 student geschiedenis werd aan de Utrechtse Universiteit legde hoogleraar Hermann von der Dunk tijdens hoorcolleges al uit dat het Italiaanse fascisme en het Duitse nazisme twee verwante, maar echt verschillende takken van dezelfde boom waren. Franco’s Spanje en het Portugal van Salazar waren weer andere takken, net als andere extreem-rechtse regimes in deze periode. In de jaren zeventig had met name de Communistische Partij Nederland zaliger de gewoonte om alles wat haar niet beviel te scharen onder fascisme en Duits revanchisme. En laten we niet vergeten dat de Duitse communisten tijdens de opkomst van Hitler de sociaal-democraten karakteriseerden als sociaal-fascisten. Wetenschappelijke zorgvuldigheid in het gebruik van begrippen is van het allergrootste belang, te allen tijde.
Wat voor facsisme?
Op dit moment worstelen politieke denkers met de vraag welk begrip de ontwikkelingen het beste dekt. Over één doorslaggevend verschil met de tijd van Mussolini en Hitler zijn ze het wel eens: er is nu geen sprake van een beweging met massa-aanhang die met militair geweld de staat wil overnemen. Andere kenmerken van dit klassieke fascisme, zoals opgesomd door Robert Paxton, gaan in ieder geval grotendeels wel op. De Italiaanse historicus Enzo Traverso heeft het daarom over post-fascisme. De Libanese politicoloog Gilbert Achcar gebruikt het meer ingeburgerde neo-fascisme. De beroemde Amerikaanse denker Noam Chomsky heeft het over proto-fascisme. Umberto Eco muntte eerder het begrip oerfacsisme.
Europa en de VS
In Europa lijken het Italië van Meloni, het Franse Rassemblement National, de Duitse AFD en soortgelijke bewegingen in andere landen de parlementaire democratie niet fundamenteel ter discussie te stellen, zij opereren binnen het parlementaire stelsel. Zij stellen vooral anti-migratie en aanvallen op links in al zijn aspecten centraal. Er zijn echter wel degelijk echt fascistische stromingen binnen deze partijen en met de recente oproepen tot remigratie wordt er een kritische grens overschreden.
Het boek van Klein en Taylor gaat vooral in op de situatie in de Verenigde Staten en doet dat uitgebreid. In de VS is de invloed van christelijke evangelisten groter dan in Europa en maken de techmiljardairs de dienst uit, met hun in de wereldgeschiedenis ongeëvenaarde rijkdom. Daarbij komt dan nog het autoritaire presidentschap van Trump, dat democratische rechten meer en meer aantast.
Klein en Taylor gaan gelukkig ook uitgebreid in op de tegenbewegingen in de States: het grote verzet van de bevolking in Minnesota en de door tienduizenden vrijwilligers gedragen campagne van burgemeesterskandidaat Zoran Mamdani in New York, met een positieve boodschap voor een leefbare en diverse stad voor iedereen, gebaseerd op nabuurschap.
Een alternatief van hier-heid
Heel interessant is dat de auteurs kiezen voor het begrip doykat (hier-heid) van de joodse Bund in Oost-Europa van voor de Tweede Wereldoorlog, een begrip dat uitdrukte dat de joodse arbeiders een goed leven in het hier en nu moesten zoeken en niet in de hemel, een ander land of een aards paradijs. Ze wijzen daarmee op een bijna vergeten traditie.
Centrale punten in de politiek die zij voorstaan zijn aanpakken van de techmiljardairs, een maximaal vermogen, AI-regulering, radicale ontwapening, internationale samenwerking en planetair unversalisme. In plaats van de “postmenselijke toekomst die eindtijdfascisten zich wensen, … naar een postkapitalistischte toekomst die pro-leven is, pro ál het leven op aarde welteverstaan. Fundamenteel democratisch, socialistisch, feministisch, multiraciaal, multispecies, internationalistisch, genereus, moedig en bezield. Belichaamd en zintuiglijk, trots en met de voeten op de aardse grond”.
Zo eindigt Eindtijdfascisme na bijna 350 pagina’s loodzwaar pessimisme gelukkig met 125 hoopvolle en inspirerende bladzijden. Daar valt veel meer over te zeggen, maar de kern is toch dat alleen een optimistische en zelfbewuste linkse politiek het enige effectieve antwoord is op de radicaal-rechtse golf die ons bedreigt. Daarom moet iedereen met met een links hart die boek lezen.
Naomi Klein en Astra Taylor, Eindtijdfascisme en de strijd om het leven op aarde. De Geus, 511 pagina’s, 25,99 euro.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten